२०१७-०५-२३

’सूत्रशास्त्राचा’ उगम

’सूत्रशास्त्राचा’ उगम
.
- मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१७०५२२
.
’सूत्रशास्त्र’ (सायबरनेटिक्स) हा शब्द तुम्हाला कुठेतरी काळाशी जोडलेला असल्याचे जाणवते का? ’माहितीचा सर्वोच्च महामार्ग’ (इन्फर्मेशन सुपर हायवे) आणि जालधांडोळ (सर्फिंग-द-वेब) ह्या वाक्प्रचारां-प्रमाणेच, हा शब्दही महाजालाच्या (इंटरनेटच्या) अगदी सुरूवातीच्या युगात घेऊन जातो. तुम्ही एखाद्या माणसाला वैश्विक संसाधन स्थितीस्थापक (यू.आर.एल.-युनिव्हर्सल रिसोर्स लोकेटर) वाचायला सांगता आणि तो सुरू करतो......आकृतीबद्ध मजकूर अंतरण संकेतपद्धत, विसर्ग, चढती रेषा... (एच.टी.टी.पी.: / - हायपरटेक्स्ट ट्रान्सफर प्रोटोकोल, कोलन, फॉर्वर्ड स्लॅश....). अगदी त्याप्रमाणेच.
.
पण आता जुनाट वाटणार्‍या प्रत्येक वाक्यप्रयोगाचे (सूत्रशास्त्र बाजार किवा सूत्रशास्त्र बाला -सायबरमॉल किंवा सायबरबेब- ह्या वाक्यप्रयोगांचा विचार करा) संपूर्णतः स्वीकारार्ह असे अनेक उपयोग पुढ्यात येतील, जसे की, सूत्रशास्त्र सुरक्षा किंवा सूत्रशास्त्र गुन्हे -सायबर सिक्युरिटी किंवा सायबर क्राईम. निरंतर सुरूच असलेल्या सूत्रशास्त्र शब्दाच्या सुसंबद्धतेबाबत (रिलेव्हन्सचा) जर आपल्याला काही शंका असतील तर, गुन्हेगारी दृश्य तपास (सी.एस.आय.-क्राईम सीन इन्व्हेस्टिगेशन) ह्या अमेरिकन दूरदर्शन मालिकेच्या चौथ्या भागाचा विचार करा. सी.एस.आय.: सूत्रशास्त्र.
.
पण ’सूत्रशास्त्र’ हा चकवा शब्द कुठून बरे आला असावा?
.
सूत्रशास्त्रात्मक असे काहीही येण्याआधी आले सूत्रशास्त्र (सायबरनेटिक्स). १९५० च्या सुमारास जीवशास्त्रापासून तर अभियांत्रिकी व सामाजिक विज्ञानांच्या क्षेत्रांतील काही तज्ञांनी शोधून काढलेले सूत्रशास्त्र (सायबरनेटिक्स), हे सजीवांतील आणि यंत्रांतील, संचार (कॉम्युनिकेशन) आणि नियंत्रण प्रणालींचा अभ्यास करत असे. प्रणाली कशा कार्य करतात ह्यातील स्वारस्य, सूत्रशास्त्राच्या (सायबरनेटिक्स) व्युत्पत्तीतच दडलेले आहे. ग्रीक शब्द ’कुबेर्नेटेक्स’ म्हणजे कर्णधार. प्रमुख खलाशी. सुकाणूप्रवर्तक. सूत्रधार. त्यापासून तयार झाला शब्द सायबरनेटिक्स. सूत्रशास्त्र.
.
संगणकशास्त्र, जीवशास्त्र आणि अभियांत्रिकी ह्या विस्तारत्या क्षेत्रांत ’सूत्रशास्त्रा’नी पार पाडलेल्या भूमिकेमुळेच ’सूत्रशास्त्र’ शब्दाला एक नवी झळाळी मिळाली. सूत्रशास्त्राचे झालेले लघुरूप ’सूत्र-’, हे लवकरच लोकांच्या हातात आलेले, ’नवीन नावे घडवण्याचे’ अवजारच ठरले. १९६० पासून आणि १९९० तून पुढेही, भाषेत ’सूत्र’ शब्दावर घडलेल्या अनेक शब्दांचा सुकाळच झाला. ज्यांत सूत्रकक्ष (सायबर क्युबिकल), सूत्रमित्र (सायबर फ्रेंड), सूत्रप्रेमी (सायबर लव्हर), सूत्रलब्धप्रतिष्ठित (सायबर स्नॉब), आणि सूत्रमेंढीगत (सायबर शीपीशली) ह्यासारखी क्रियाविशेषणेही समाविष्ट होती. सर्वाधिक काळ टिकून राहिलेली १९६० ची शब्दनिर्मिती अर्थातच होती सूत्रजीव (सायबोर्ग). सूत्रशास्त्रातला ’सूत्र’ (सायबरमधील सायब) आणि जीव-प्रणालीतील ’जीव’ (ऑर्गानिझममधील ऑर्ग) घेऊन सूत्रजीव (सायबोर्ग) हा शब्द तयार झाला. मानव-यंत्राचा तो संदर्भ देऊ लागला. नवीन पर्यावरणार्थ स्वतःचे अनुकूलन करून घेण्याचे सामर्थ्य बाळगणारा ठरला.
.
जरी ’सूत्रजीव’ शब्द मुळात एका शास्त्रीय शोधनिबंधात प्रकाशित झाला होता तरी, ती संकल्पना झपाट्याने वैज्ञानिक कथा-कादंबर्‍यांचा भाग झाली. दूरदर्शनवर ’सूत्रमानव’ (सायबर मेन) हा, १९६६ मध्ये ’डॉक्टर’ मालिकेद्वारे अवतरला. १९७२ मध्ये मार्टिन कैदिन ह्यांच्या ’सूत्रजीव’ (सायबोर्ग) कादंबरीत व्यक्त झाला. ती कादंबरी मग दोन दूरदर्शन खेळांची प्रेरणा ठरली. ’द सिक्स डॉलर मॅन’ आणि ’द बायोमिक वुमन’.
.
दोन दशकांहून अधिक काळ, सूत्रशास्त्रातले ’सूत्र’ स्वतःला अनेक शब्दांसोबत जोडून घेत होते. ’सूत्र-अवकाश’ शब्द १९८२ मध्ये प्रकट झाला. सकृतदर्शनी असे दिसते की, विल्यम गिब्सन ह्यांनी त्यांच्या वैज्ञानिक कादंबरीमध्ये -बर्निंग क्रोम- मध्ये तो घडवला. ऑक्सफर्ड इंग्लिश डिक्शनरी (ओ.ई.डी.) मधील सूत्र-अवकाश अथवा सूत्रावकाश शब्दाचा अर्थ ’आभासी वास्तवाचे अवकाश’, ज्यात (विशेषतः महाजालाद्वारे) विजकीय संचार घडून येतो असे काल्पनिक पर्यावरण, असा दिलेला आहे. जरी सूत्रजग (सायबर वर्ल्ड), सूत्रभूमी (सायबर लँड), सूत्रक्षेत्र (सायबेरिया) आणि सूत्रगोल (सायबर स्पिअर) अशी इतर सूत्र- स्वरूपे निर्माण झालेली असली तरी, ’सूत्रावकाश’ शब्द आजवर सर्वाधिक लोकप्रिय ’सूत्र-’ शब्द राहिलेला आहे. महाजालासह विजकीय संचारजगाकरता तो वापरला जातो. मात्र त्याची लोकप्रियता १९९० ते २००० ह्या दशकाच्या उत्तरार्धातच कळसास पोहोचलेली होती.
.
वि- (ई-) चा उदय आणि सूत्र- (सायबर-) ची नकारात्मक बाजू
.
जरी एके काळी महाजाल व नवीन तंत्रज्ञानांसंबंधी नावे घडवण्यात सूत्र- चा पगडा राहिलेला होता तरी, १९९० ते २००० दरम्यान वि- (ई-) चा उदय होताच सर्वच बदलले. आता सर्वत्र पुढे असलेल्या विद्युत निरोपामुळे (विरोपामुळे, ई-मेलमुळे) तांत्रिक शब्दनिर्मितीतली अतिशय उत्पादक पदावरची सूत्र- ची जागा आता वि- ने घेतलेली आहे. अगदी पूर्वीच्या सूत्र- स्वरूपांना स्वतःच्या आवृत्त्यांची भर घालतही. उदाहरणार्थ आता तुम्हाला सूत्र-व्यापार आढळून येणार नाही, त्याऐवजी वि-व्यापार (ई-कॉमर्स) किंवा वि-चलन (ई-करन्सी) हे शब्द आढळतील. वि- स्वरूपांचा उदय होऊनही महाजालाच्या अधिक नकारात्मक पैलूंबाबतचे शब्द घडवण्यात वि- ची फारशी प्रगती झाली नाही. सूत्रयुद्ध (सायबर वॉर), सूत्रहल्ला (सायबर ऍटॅक), सूत्रगुन्हे (सायबर क्राईम), सूत्रदहशतवाद (सायबर टेररिझम) आणि सूत्रगुंडगिरी (सायबर बुलिईंग) हे शब्द नेहमीपेक्षा अधिकच ठसठशीत झालेले आहेत. कदाचित सूत्र- आवृत्तीत अधिक स्पष्टता उपलब्ध असल्यामुळे असेल. २०१४ मधील सोनीवर, सूत्रदुष्टांकडून (सायबर क्रुक्सकडून) अनधिकार ताबा (हॅकिंग) मिळवून, जगभरातील निरनिराळ्या अधिकोषांतील (बँकांतील), एक अब्ज डॉलर्सच्या चोरीच्या अलीकडील प्रकरणामुळे, आणि अंकित साधनांवरून (डिजिटल डिव्हाईसेस वरून) तसेच सामाजिक जालांवरून (सोशल नेटवर्क्स वरून) केलेल्या गुंडगिरीच्या प्रकरणांमुळे, ह्या शब्दरचनांकडे अधिक लक्ष दिले जाऊ लागलेले आहे.
.
सूत्रगुन्ह्यांतील वाढ लक्षात घेता कुणालाही आश्चर्य वाटू नये की, गुन्हेगारी दृश्य तपास (सी.एस.आय.-क्राईम सीन इन्व्हेस्टिगेशन) नौकांवर उतरला आहे. वस्तुतः त्यामुळे सूत्र- प्रत्ययातील नकारात्मकता आणखीनच उंचावेल. काही प्रकरणांत सूत्र- काहीसा जुनाट पर्याय वाटू शकेल, पण अंकित वामकर्मांसंबंधात तर तो केवळ असंबद्धच वाटतो.
.
विशिष्ट सूचनाः
.
वरील लेख, खाली संदर्भात दिलेल्या लेखाचा केवळ मराठी अनुवाद आहे. सूत्रशास्त्रातील नव्या शब्दांचे अर्थ मराठीतून व्यक्त कसे करावेत ह्याचा वस्तुपाठ म्हणून हा अनुवाद करण्यात आलेला आहे. आपल्याला अनेकदा अडखळलेल्या, मूळ इंग्रजीतील अर्थ न कळलेल्या शब्दांचे अर्थ, मराठीतून समजावून सांगण्याचा हा प्रकार आहे. ह्या शास्त्राशी संबंधित नसणार्‍यांना, मुळात इंग्रजीतील शब्दही अनाकलनीय वाटू शकतात, तेव्हा मराठीतील पर्यायांबद्दल तर त्यांनी न बोललेलेच बरे.
.
संदर्भः
.
सायबर शब्दाचा ऑक्सफर्ड डिक्शनरीतील अर्थ
http://blog.oxforddictionaries.com/2015/03/cyborgs-cyberspace-csi-cyber/

२०१७-०५-०८

गीतानुवाद-९२: रात का समा, झूमे चंद्रमा

मूल हिंदी गीतकार: हसरत जयपुरी, संगीतकार: सचिन देव बर्मन, गायक: लता मंगेशकर,
चित्रपट: जिद्दी, सालः १९६४, भूमिकाः आशा पारेख

मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१७०२०५


प्र
स्ता
आया न कोई ऐसे यहाँ
छम से न होगा
ओ काम किया हमने वो
रुस्तम से न होगा
आले न कुणी इथे असे
छ्मकन कधी असेल
जे काम मी केले आहे ते
रुस्तमनेही केले नसेल

धृ
रात का समा, झूमे चंद्रमा
तन मोरा नाचे रे, जैसे बिजुरियाँ

रात्रीचा सुमार, रमे चंद्रमा
तन माझे नाचे रे, जैसी विद्युल्लता
देखो, देखो, देखो, हूँ नदी प्यार की
सुनो, सुनो, सुनो, बाँधे मैं ना बँधी
मैं अलबेली, मान लो बड़ी जिद्दी
माने मुझ को जहाँ

पाहा, पाहा, पाहा, मी नदी प्रीतीची
ऐका, ऐका, ऐका, बांधले जाई न मुळी
मी मुक्ताई, समजा फारच जिद्दी,
माने जगच मला
नाचू, नाचू, नाचू, मोरनी बाग की
डोलू, डोलू, डोलू, हिरनियाँ मदभरी
घूँघर बाजे, छमाछम घूँघर बाजे
आरजू है जवान

नाचू, नाचू, नाचू, मैना बागेतली
डोलू, डोलू, डोलू, हरणीत्त मी
घूँघरू वाजे, छमाछम घूँघरू वाजे
आसक्ती आहे युवा

धीरे, धीरे, धीरे, जीत मेरी हुई
होले, होले, होले, हार तेरी हुई
तेरी तरह, जा रे जा बहोत देखे
मुझसा कोई कहाँ

हळू, हळू, हळू जीत माझी झाली
हळू, हळू, हळू हार तुझी झाली
तुझ्यापरी, जा रे जा खूप जरी
कोणी मजपरी कुठेय




२०१७-०२-२८

आज विज्ञान दिवस

आज विज्ञान दिवस

आज विज्ञान दिवस. २८ फेब्रुवारी १९२८ रोजी भारतीय शास्त्रज्ञ सर चंद्रशेखर व्यंकट रमण ह्यांनी रमण प्रभावाचा शोध लावला [१]. त्याकरता त्यांना १९२९ साली सरही उपाधी मिळाली. १९३० साली त्याकरताच त्यांना भौतिकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकही मिळाले आणि ह्याच कार्यासाठी १९५४ साली त्यांना भारतरत्नहा सर्वोच्च सन्मानही प्रदान करण्यात आला [२]. त्या स्मृतीस उजागर करण्यासाठी, २८ फेब्रुवारी हा दिवस दरसाल विज्ञान दिवसम्हणून साजरा करावा अशी शिफारस राष्ट्रीय विज्ञान व तंत्रज्ञान संचार परिषदेने १९८६ साली केली होती. तत्कालीन भारत सरकारने तिचा स्वीकार करून आपल्या देशात १९८७ सालापासून २८ फेब्रुवारी हा दिवस दरसाल विज्ञान दिवसम्हणून साजरा करावा अशी प्रथा सुरू केली आहे. पहिला राष्ट्रीय विज्ञान दिवस २८ फेब्रुवारी १९८७ रोजी साजरा करण्यात आला.


विज्ञान दिवस साजरा करण्याचा उद्देश

१.
जनसामान्यांत विज्ञानाचे महत्त्व अधोरेखित करणे,
२.
लोकांच्या दैनंदिन जीवनास समृद्ध करण्यातील विज्ञानाचा फार मोलाचा वाटा लोकांच्या नजरेस आणून देणे,
३.
मनुष्यजातीच्या उन्नयनार्थ सुरू असलेल्या विज्ञान क्षेत्रातील कार्यांची, प्रयासांची आणि श्रेयांची जनसामान्यांना ओळख करून देणे,
४.
शास्त्रविकासार्थ नवतंत्रांचा वापर करणे आणि त्यावर चर्चा घडवून आणणे,
५.

नागरिकांना विज्ञान अंगिकारण्यासाठी प्रोत्साहन देऊन नवीन संधी उपलब्ध करून देणे.
शाळा महाविद्यालयांतील विद्यार्थी ह्या दिवशी निरनिराळ्या प्रकल्पांची प्रात्यक्षिके सादर करतात. प्रश्नमंजूषांत भाग घेतात. निरनिराळ्या संकल्पनांवरील व्याख्याने, दूरदर्शनवरील परिसंवाद, वैज्ञानिक प्रदर्शने, प्रात्यक्षिके, वादविवाद, परिचर्चा आयोजित केल्या जातात.

रमण प्रभावहा वर्णपट-दर्शन-शास्त्रातील (म्हणजे स्पेक्ट्रोस्कोपीतील) एक आविष्कार आहे. रमण ह्यांनी २८ फेब्रुवारी १९२८ रोजी तो सर्वप्रथम शोधून काढला. म्हणून ह्या प्रभावास त्यांचेच नाव देण्यात आले आहे. त्यावेळी ते असोसिएशन फॉर कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स, कोलकाता येथे संशोधन कार्य करत होते.

जेव्हा प्रकाश शलाका एखाद्या धूळविरहित, पारदर्शी संयुगाच्या नमुन्यातून पार होत असते, त्या वेळी त्या संयुगातील रेणूंमुळे तिच्यातील थोडासा प्रकाश आपाती प्रकाशाच्या दिशेव्यतिरिक्त इतर दिशांतून विखुरला जात असतो. त्या विखुरलेल्या बहुतांशी प्रकाशाची तरंगलांबी, मूळ आपाती प्रकाशाच्या तरंगलांबीएवढीच असते. मात्र त्यातील थोड्याशा प्रकाशाची तरंगलांबी, मूळ आपाती प्रकाशाच्या तरंगलांबीहून वेगळी असते. तरंगलांबीत घडून येणार्‍या ह्या बदलालाच रमण प्रभाव असे संबोधले जात असते.

१९९९ सालापासून विज्ञान दिवस दरसाल एखाद्या संकल्पनेवर आधारित अशा रीतीने साजरा केला जाऊ लागला. त्यानंतरच्या वर्षांतील संकल्पना पुढीलप्रमाणे आहेत [३].
साल संकल्पना
१९९९ आपली बदलती वसुंधरा
२००० मूलभूत विज्ञानात पुन्हा स्वारस्य निर्माण करणे
२००१ विज्ञान शिक्षणाकरता माहिती तंत्रज्ञानाचा उपयोग
२००२ कचर्‍यातून समृद्धी
२००३ अपान-शर्करा-गर्भकाम्लाची (डी-ऑक्सी-रायबो-न्युक्लिक-आम्लाची) पन्नास वर्षे आणि नलिकाबालक (आय.व्ही.एफ.) विज्ञानाची पंचवीस वर्षे - जीवनाचा आराखडा
२००४ समाजात वैज्ञानिक जागृती करणे
२००५ भौतिकशास्त्र समारोह
२००६ आपल्या भवितव्याकरता निसर्गसंगोपन
२००७ थेंबागणिक अधिक धान्य
२००८ पृथ्वी ग्रहाचे आकलन
२००९ विज्ञानाची क्षितिजे विस्तारणे
२०१० लिंगसमानता, शाश्वत विकासाकरता विज्ञान आणि तंत्रज्ञान
२०११ दैनंदिन आयुष्यातील रसायनशास्त्र
२०१२ स्वच्छ ऊर्जा पर्याय आणि अणुकेंद्रीय सुरक्षा
२०१३ जनुकीयरीत्या परिवर्तित पिके आणि अन्नसुरक्षा
२०१४ वैज्ञानिक प्रवृत्तीची जोपासना
२०१५ राष्ट्र उभारणीकरता विज्ञान
२०१६ राष्ट्राच्या विकासाकरताचे शास्त्रीय मुद्दे
२०१७ दिव्यांग व्यक्तींकरता विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

सर्वच व्यक्ती काही सारखीच सामर्थ्ये घेऊन जन्माला येत नाहीत. कुणी हुशार असतात. कुणी शक्तीमान असतात. कुणाला संगीतात रुची आणि गती असते तर कुणी नृत्यविशारद होतात. कुणी उत्तम वक्ते होतात तर कुणाला साहसी खेळांत स्वारस्य असते. सगळ्याच व्यक्तींना जर आपापल्या क्षेत्रात अतुलनीय कामगिरी करण्याची पूर्ण संधी मिळाली तर त्या त्या व्यक्ती अत्यंत मोलाची कामगिरी करू शकतील राष्ट्राच्या उन्नतीकरता सार्यां चीच गरज असते. म्हणून सगळ्यांनाच बरोबर घेऊन चालले पाहिजे. आपले पंतप्रधान म्हणतात त्यानुसार सबका साथ, सबका विकाससाध्य झाला पाहिजे.

काही व्यक्ती अपंग असतात. हल्ली आपण त्यांना दिव्यांग व्यक्ती म्हणतो. कारण काय माहीत आहे का? ज्या व्यक्तीची एक संवेदना नाहीशी झालेली असते, ती व्यक्ती आपल्या इतर संवेदना बळकट करून ती उणीव भरून काढत असते. त्यामुळे तिचा विकास आगळ्याच दिशेने होत राहतो. ती व्यक्ती कदाचित इतरांना साध्य नसलेले कामही लीलया साध्य करू शकते. म्हणून अशा दिव्यांग व्यक्तींचा कल आणि कौशल्य कुठल्या नव्या क्षेत्रात विकसित होते आहे ते समजून घेऊन, समाजाने त्यांना जमतील त्या संधी उपलब्ध करून देण्याची आवश्यकता असते. आजच्या विज्ञानदिनी आपण किमान सर्व व्यक्तींना समान लेखण्याचा निश्चय करू या. त्यांना उणे लेखणे सोडून देऊ या. सगळे मिळून सुखांत गाठू या.

अशीच एक कहाणी आहे अरुणिमा सिन्हाची. उत्तर प्रदेशची रहिवासी असलेली अरुणिमा, १२ एप्रिल २०११ रोजी, लखनऊ येथून दिल्लीला जात असताना, काही गुंडांनी पद्मावती एक्स्प्रेसमधून तिला बाहेर फेकले होते. या दुर्घटनेत गंभीर जखमी झालेल्या अरुणिमाच्या डाव्या पायावर शस्त्रक्रिया करून डॉक्टरांनी डावा पाय गुडघ्यापासून काढून टाकला. उत्तरकाशी येथील शिबिरात, टाटा स्टील ऍडव्हेंचर फाऊंडेशनशी ती जोडली गेली. तिथे, एव्हरेस्टवर चढणारी पहिली भारतीय महिला असलेल्या बचेंद्री पाल यांनी तिला प्रशिक्षण दिले. २०१२ साली, ,६२२ मीटर उंचीचे लडाखमधील छामसेर कांग्री हे उंच शिखर तिने काबीज केले. २२ मे २०१३ रोजी मंगळवारी सकाळी १०.५५ ला ८,८४८ मीटर उंचीच्या हिमालयाच्या सर्वोच्च शिखरावर ती चढून गेली. टाटा समूहातर्फे आयोजित करण्यात आलेल्या इको एव्हरेस्ट मोहिमेअंतर्गत अरुणिमा, जगातील सर्वोच्च शिखर असलेले माऊंट एव्हरेस्ट पादाक्रांत करणारी पहिली अपंग महिला ठरली आहे. मग, जगातील प्रत्येक खंडातील सर्वोच्च शिखर पादाक्रांत करण्याचा संकल्पही तिने सोडला. त्यांपैकी एकूण पाच शिखरेही तिने आजवर पादाक्रांत केलेली आहेत. आपले सगळ्यांचे तर दोन्ही पाय शाबूत आहेत. आपण तिच्याहूनही अधिक देदिप्यमान कर्तब करण्यास प्रवृत्त झाले पाहिजे.

पुण्याच्या जुन्नर तालुक्यात, खोडद येथे एक, भव्य मीटरतरंग प्रारण दूरदर्शक (भमीप्रादू - जी.एम.आर.टी.) बसविण्यात आलेला आहे. टाटा मूलभूत विज्ञान संस्थेच्या वतीने तेथे संशोधन होत असते. तेथील प्रयोगशाळेत [४], विज्ञान दिवस खूप मोठ्या प्रमाणात साजरा केला जात असतो. अवकाशातून पृथ्वीतलावर नियमितपणे येत असलेल्या मीटरतरंगांचे वेध घेणार्‍या जगभरातील मोजक्या दुर्बिणांतील ही एक दुर्बिण भारतात आणि तेही आपल्यापासून एवढ्या कमी अंतरावर आहे ह्याचा आपल्याला अभिमान वाटला पाहिजे आणि वर्षभरात कधीतरी आपण तेथील संशोधन प्रयोगशाळेस भेटही देऊन तेथील उपस्कर समजून घेतले पाहिजेत.

संदर्भः
१.
राष्ट्रीय विज्ञान प्रदर्शन परिषदेचे अधिकृत संकेतस्थळ http://ncsm.gov.in/?p=3430
२.
टाईम्स ऑफ इंडिया दैनिकातील विज्ञान दिवसाबद्दलची माहिती http://www.indiatimes.com/…/on-national-science-day-here-s-…
३.
विकिपेडियावरील संबंधित मजकूर https://en.wikipedia.org/wiki/National_Science_Day
४.
खोडद येथील प्रयोगशाळेचे संकेतस्थळ http://www.ncra.tifr.res.in/…/o…/events/national-science-day

---------------------------------------------------------------------

भारतीय शास्त्रज्ञ सर चंद्रशेखर व्यंकट रमण
जन्मः ७ नोव्हेंबर १८८८, तिरुवनकोईल, मृत्यूः २१ नोव्हेंबर १९७०, बंगळुरू
http://www.nobelprize.org/…/p…/laureates/1930/raman-bio.html
सर चंद्रशेखर व्यंकट रमण ह्यांचे अल्प चरीत्र (नोबेल परिचयातून)
भौतिकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक १९३०

जन्मः ७ नोव्हेंबर १८८८, तिरुचिरापल्ली,
मृत्यूः २१ नोव्हेंबर १९७०, बंगळुरू

चंद्रशेखर व्यंकट रमण ह्यांचा जन्म ७ नोव्हेंबर १८८८ रोजी, दक्षिण भारतातील तिरुचिरापल्ली येथे झाला. त्यांचे वडील गणित आणि भौतिकशास्त्राचे व्याख्याते होते. त्यामुळे ते सुरूवातीपासूनच शैक्षणिक वातावरणात बुडालेले होते. १९०२ साली त्यांनी मद्रास येथील प्रेसिडन्सी कॉलेजात प्रवेश घेतला. १९०४ साली ते बी.ए. प्रथम क्रमांकाने उत्तीर्ण झाले. पारितोषिक म्हणून त्यांना सोन्याचे पदक प्राप्त झाले. १९०७ साली त्यांना एम.ए. पदवी प्राप्त झाली. सर्वोच्च विशेष प्राविण्यांसह. प्रकाशशास्त्र आणि ध्वनीवहनशास्त्रातील त्यांचे सुरूवातीचे प्रयोग त्यांनी विद्यार्थीदशेतच केले होते. ह्याच शास्त्रशाखांच्या तपासात त्यांनी पुढे आपले सारे आयुष्य वाहून टाकले.

त्या काळी शास्त्रीय कारकीर्दीत सर्वोत्तम संभावना दिसून येत नसल्याने, रमण १९०७ साली इंडियन फायनान्स डिपार्टमेंटमध्ये रुजू झाले. कार्यालयातील त्यांचे कामच त्यांना बहुतांश वेळ पुरत होते, तरीही, इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स ऍट कोलकाता येथील प्रयोगशाळेत संशोधन करण्याची संधीही त्यांना मिळाली होती. ह्याच संस्थेचे ते १९१९ मध्ये सन्माननीय सचीव झाले.

१९१७ मध्ये त्यांना, कोलकाता विद्यापीठातील नव्यानेच प्रस्थापित पलित चेअर ऑफ फिजिक्सदेऊ करण्यात आली आणि त्यांनी तिचा स्वीकार केला. कोलकात्यात १५ वर्षे राहिल्यानंतर ते इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स, बंगळुरू येथे प्राध्यापक झाले (१९३३-१९४८). १९४८ पासून ते, त्यांनीच स्थापन केलेल्या रमण इन्स्टिट्यूट ऑफ रिसर्च, बंगळुरू येथे ते संचालक राहिले. ह्याशिवाय १९२६ मध्ये त्यांनी इंडियन जर्नल ऑफ फिजिक्सचीही स्थापना केली होती. त्याचे सुरूवातीचे संपादकही तेच होते. इंडियन ऍकॅडेमी ऑफ सायन्सेसची स्थापनाही त्यांनीच प्रायोजित केली होती आणि सुरूवातीला त्यांनीच तिचे अध्यक्षपदही भूषविले होते. त्या ऍकॅडेमीच्या प्रोसिडिंग्जनाही त्यांनीच सुरूवात केली. त्यातच त्यांचे बहुतेक कामही प्रकाशित झाले. भारतातून करंट सायन्स प्रकाशित करणार्‍या करंट सायन्स असोसिएशन, बंगळुरूचेही ते अध्यक्ष आहेत.

रमण ह्यांच्या सुरूवातीच्या काही आठवणी इंडियन असोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स मध्ये बुलेटिन्सच्या स्वरूपात प्रकाशित झाल्या होत्या (बुले.६ व ११, ’स्पंदांचा सांभाळ’-मेंटेनन्स ऑफ व्हायब्रेशन्स, बुले.१५, १९१८, व्हायोलिन कुटुंबातील वाद्यांच्या सिद्धांतांबाबत). १९२८ मध्ये हँडबूक डर फिजिकच्या ८व्या खंडात त्यांनी वाद्यांचा सिद्धांत लिहिला होता. १९२२ मध्ये त्यांनी प्रकाशाचे रेण्वीय विवर्तनहे त्यांचे कार्य प्रकाशित केले. त्यांच्या सहकार्‍यांसोबत केलेल्या तपासकामांच्या मालिकेतील हे पहिले होते. अंतिमतः ह्यातूनच पुढे त्यांचा २८ फेब्रुवारी १९२८ रोजी प्रकाशित झालेला प्रारण प्रभावाचा शोधही लागला होता, ज्याला पुढे त्यांच्याच नावाने ओळखले जाऊ लागले (एक नवीन प्रारण’-’A new radiation’, इंडियन जर्नल ऑफ फिजिक्स, २ (१९२८) ३८७). ह्या संशोधनाखातरच त्यांना पुढे १९३० सालचे भौतिकशास्त्राकरताचे नोबेल पारितोषिकही प्राप्त झाले होते.

रमण ह्यांनी केलेले इतर तपास पुढीलप्रमाणे आहेत. अधोश्राव्य (हायपरसॉनिक) आणि ऊर्ध्वश्राव्य (अल्ट्रासॉनिक) वारंवारितांच्या ध्वनीलहरींद्वारे घडवून आणलेल्या प्रकाश विवर्तनावरचे त्यांचे प्रायोगिक व सैद्धांतिक अभ्यास (प्रकाशनकाल-१९३४ ते १९४२) आणि सामान्य प्रकाशाच्या संसर्गात स्फटिकांतील अवरक्त स्पंदांवर क्ष-किरणांचे होणारे प्रभाव. १९४८ मध्ये, रमण ह्यांनी नव्या पद्धतीने स्फटिकांच्या वर्णपट वर्तनांचा अभ्यास करून स्फटिक गतीशास्त्राच्या समस्यांचा तपास केला. त्यांची प्रयोगशाळा, हिर्यांची संरचना आणि गुणधर्म ह्यांचा अभ्यास करत आहे. असंख्य प्रस्फुरक (इर्रिडिसेंट सब्स्टन्सेस- लॅब्राडोराईट, पिअर्ली फेल्स्पार, अगाटे, ओपल आणि पर्ल्स) पदार्थांची संरचना आणि प्रकाशशास्त्रीय वर्तन ह्यांबाबत कार्य करत असते.

साख्यांचे (कोलाईडस) प्रकाशशास्त्रीय वर्तन, विद्युत् आणि चुंबकीय सदीश वर्तन आणि मानवी दृष्टीचे शरीरशास्त्र ह्या विषयांतही त्यांना स्वारस्य होते.

रमण ह्यांना मोठ्या संख्येने सन्माननीय पदव्या आणि वैज्ञानिक समाजांची सदस्यत्वे प्राप्त झालेली होती त्यांच्या कारकीर्दीच्या सुरूवातीसच ते रॉयल सोसायटीचे सन्माननीय सदस्य निवडले गेले होते. १९२९ साली त्यांना सरही पदवी प्राप्त झाली होती.

हा उतारा फिजिक्स-१९२२-१९४१ह्या, ऍम्स्टरडॅम येथील, एल्सेव्हिअर पब्लिशिंग कंपनीने १९६५ साली प्रकाशित केलेल्या, ग्रंथातील नोबेल लेक्चर्सह्या पाठातून घेतलेला आहे.


हे चरीत्र पारितोषिकाचे प्रदानसमयी लिहिले गेले आहे आणि ह्याचे प्रथम प्रकाशन लेस प्रिक्स नोबेलमध्ये झालेले आहे. नंतर संपादित करून नोबेल लेक्चर्सह्या पाठात ते पुनर्प्रकाशित करण्यात आले. ह्या दस्ताचा उल्लेख करतांना, नेहमीच, वरीलप्रमाणे स्त्रोतास नमूद करावे.

२०१७-०१-२७

गीतानुवाद-९१: मन रे तू काहे न धीर धरे

मूळ हिंदी गीतः साहिर लुधियानवी, संगीतः रोशन, गायकः मोहंमद रफी
चित्रपटः चित्रलेखा, सालः १९४१, भूमिकाः प्रदीपकुमार, मीनाकुमारी

मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २०१७०१२४


धृ
मन रे तू काहे न धीर धरे
वो निर्मोही मोह न जाने
जिनका मोह करे
धरसी मना का न धीर बरे
ते निर्मोही मोह न जाणे
ज्यांचा मोह पडे

इस जीवन की चढती ढलती
धूप को किसने बांधा
रंग पे किसने पहरे डाले
रूप को किसने बांधा
काहे ये जतन करे
ह्या जगण्याच्या चढत्या ढळत्या
बांधले कुणी उन्हाला
पहारे कुणी रंगावर केले
बांधले कुणी रूपाला
का जपशी तू हे

उतना ही उपकार समझ कोई
जितना साथ निभाये
जन्म-मरन का मेल हैं सपना
ये सपना बिसरा दे
कोई न संग मरे
तितकाची उपकार समज कुणी
जितकी सोबत दे
जन्मभराची सोबत स्वप्नच
विसर तू स्वप्नच हे
कोणी न संग मरे



२०१७-०१-१७

गीतानुवाद-९०: रुक जा रात ठहर जा रे चंदा

मूळ हिंदी गीतः शैलेंद्र, संगीतः शंकर जयकिसन, गायक: लता
चित्रपटः दिल एक मंदिर, सालः १९६३, भूमिकाः राजेंद्रकुमार, मीना कुमारी, राजकुमार

मराठी अनुवादः नरेंद्र गोळे २००८०८२२

धृ
रुक जा रात ठहर जा रे चंदा
बीते न मिलन की बेला
आज चांदनी की नगरी में
अरमानों का मेला
थांब ए रात्री, थांब तू चंद्रा
सरो न भेटीची वेळा
आज चांदण्याच्या नगरीतच
अभिलाषांचा मेळा

पहले मिलन की यादें लेकर
आई है ये रात सुहानी
दोहराते हैं चाँद सितारे
मेरी तुम्हारी प्रेम कहानी
पहिल्या भेटीची सय घेऊन ही
आली पाहा ही रात्र साजिरी
पुन्हा चंद्र-नी-तारे घडवती
तुझी नी माझी प्रेमकहाणी

कल का डरना काल की चिंता
दो तन है मन एक हमारे
जीवन सीमा के आगे भी
आऊँगी मैं संग तुम्हारे
कालची भीती काल क्षिती अन्‌
दोन शरीरे मन एक आमचे
जीवनरेषे पलीकडेही
येईन संगती मी सखया रे